Rooms-katholieken zijn onbegrijpelijk

Vrijdenker Wim Berkelaar verbaast zich over de loyaliteit van katholieke kerkleden in een tijd van schandalen en maakt zich zorgen over de waarheidsvinding in de kerk. Liever dan een levenslange trouw aan de moederkerk heeft hij de protestantse neiging om in opstand te komen als de waarheid geweld wordt aangedaan. Een column die tegen heilige huisjes schopt en katholieken én protestanten oproept om onrecht niet met de mantel der liefde te bedekken.

Atheïsten, agnosten en andere buitenkerkelijken koesteren dikwijls meer sympathie voor rooms-katholieken dan voor protestanten. De rooms-katholieken, heet het dan, zijn menselijker, nemen het niet zo nauw met de leer, zijn minder zwaar op de hand en genieten het leven meer dan de protestant, die in alles het tegenovergestelde lijkt te zijn: ernstig, sober, niet van het leven genietend en gebukt gaand onder een zware leer die zegt dat ‘de mens niet geneigd is tot enig goed’ en slechts leeft uit de genade van God. Die protestanten zijn er zeker genoeg te vinden, vooral in kringen van de Gereformeerde Gemeenten, de Hersteld Hervormde Kerk en in de Gereformeerde Bond binnen de Protestantse Kerk in Nederland. Het kan leiden tot onderdanigheid jegens de overheid en tot passiviteit jegens onrecht. Want ja, God bestiert immers...

Toch dreigt dan vergeten te worden dat het woord protestant (ik volg hier de veertiende, herziene uitgave van Van Dale uit 2005) is afgeleid van het Latijnse 'protestans', van 'protestari', dat wil zeggen: publiekelijk verklaren, getuigen. Zo begon het ook: op 25 april 1529 protesteerden vijf vorsten en veertien steden tegen de besluiten van de Rijksdag van Spiers, die tot doel had een algehele hervorming van de Rooms-Katholieke Kerk te verhinderen. ‘Spiers’ betekende het begin van de vervolging van de protestanten, die de keizer (Karel V) niet meer in alles wilden volgen.

En juist dat protesteren, dat in opstand komen doet mij, vrijdenker, het protestantisme prefereren boven het rooms-katholicisme. Dat rooms-katholicisme mag dan menselijker zijn, milder ook, het lijkt soms een geloof dat tot de zondag beperkt blijft. Het is alsof rooms-katholieken de mis lijdzaam ondergaan en doordeweeks geen werk willen maken van hun geloof. Hoe is het anders mogelijk dat waarheidsvinding in de kerk dikwijls wordt afgedwongen door de seculiere samenleving en zelden van binnenuit komt? Het lijkt er soms op dat rooms-katholieken het met waarheidsvinding niet zo ernstig nemen en onrecht veeleer met de mantel der liefde willen bedekken. De voorbeelden liggen voor het oprapen.

Neem alleen al de schandalen van de laatste jaren. Tegen de Engelse bisschop Richard Williamson, ontkenner van de Holocaust, werden slechts met tegenzin en na massieve druk van media en maatschappij maatregelen genomen. Zo was en is het met bisschoppen en priesters die zich vergrepen en nog altijd vergrijpen aan jonge kinderen, of dat nu meisjes of jongens zijn. Ook nu: slechts met tegenzin worden maatregelen getroffen. Alleen als de eeuwenoude roomse rituelen in het gedrang komen, grijpt de kerk in, zoals het kleine geval van pastoor Paul Vlaar in Obdam bewijst, die ten tijde van het Wereldkampioenschap voetbal geen klassiek-roomse mis opdroeg, maar vooral Koning Voetbal diende.

Onbegrijpelijk is de blijvende loyaliteit van katholieken aan hun moreel corrupte en schijnheilige 'moederkerk' . De meeste katholieke intellectuelen, ook de kritische onder hen (of het nu de theoloog Erik Borgman of de kerkhistoricus Peter Nissen betreft), blijven morrend maar loyaal lid. Als een enkeling uittreedt, is het meteen groot nieuws, zoals het opstappen van de ethicus en theoloog Jean-Pierre Wils, verbonden aan de Radboud Universiteit, bewees. Wils brak met de kerk na het lankmoedige optreden tegen bisschop Williamson. Zijn breuk is een ‘protestantse daad’: onder protestanten was en is het gewoon om weg te gaan als de waarheid geweld wordt aangedaan.

Natuurlijk is er ook de al dikwijls beschreven keerzijde van die protestantse cultuur: de gelijkhebberigheid leidt tot geestdrijverij en eigen kerken en kerkjes, die elk voor zich menen de waarheid (geschreven met een hoofdletter) in pacht te hebben. Dat is natuurlijk ook onverdraaglijk, vooral omdat dit in naam van God gebeurt, die deze lieden beter denken te kennen dan hun medemensen.

Mijn voorkeur voor het protestantisme boven het katholicisme stoelt dan ook niet op de inhoud van het protestantse gedachtengoed, maar op de levensinstelling: protesteren, ja zelfs in opstand komen tegen onrecht en tegen de lijdzaamheid die kenmerkend is voor de gemiddelde katholiek maar ook voor de behoudende protestant. De atheïst Anton Constandse heeft eens betoogd dat er een rechtstreekse weg loopt van protestantisme naar atheïsme: de stap van de hervorming, waarin mensen de Bijbel, niet gehinderd door priesters en prelaten, in de eigen taal gingen lezen, was daarin beslissend. Nadien ging het snel: veel protestanten lazen de Bijbel in de twintigste eeuw kritisch en verklaarden het tot een historisch boek van het Joodse volk, dat in haar profetieën verder niet te geloven is. Het leidde (en leidt nog altijd) tot massale kerkverlating. 

De kritische katholiek zal zijn kerk daarentegen niet snel verlaten: de sfeer, de rituelen, de angst de band met de ‘moederkerk’ te verliezen doet hem blijven, hoe doorzichtig schijnheilig de bisschoppelijke mallemolen ook functioneert en zal blijven functioneren. Het woord ‘moederkerk’ geeft het al aan: van je moeder kom je niet los en wil je niet loskomen. Misschien is begrip daarom uiteindelijk op zijn plaats. Maar geheel buiten de Rooms-Katholieke Kerk opgevoed moet ik erkennen: echt begrijpen doe ik de trouw aan deze kerk niet.

Wim Berkelaar, voor Protestant.nl
16 augustus 2010

Wim Berkelaar is als historicus verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de Vrije Universiteit.