Nederland moet geen 'genocide-wet' krijgen

Het is jammer dat Frankrijk het ontkennen van genocide strafbaar heeft gesteld. De Tweede Kamer moet een soortgelijke wet van de ChristenUnie niet ondersteunen, betoogt Hans Feddema.

Als er in 1915/16 een Armeense genocide plaatsvond, is het belachelijk deze te ontkennen en nog meer om dat woord in dit verband in Turkije niet te mogen uitspreken. Ik zeg ‘als’, omdat dan wel historisch en feitelijk duidelijk moet zijn dat het een genocide is en niet mogelijk etnische zuivering.

Het bloedbad vond tijdens een wereldoorlog plaats, toen het jegens minderheidsgroepen milde Osmaanse bewind zich dom genoeg verbond met Duitsland en Oostenrijk en vervolgens in die oorlog op een gegeven moment een groep Armeniërs de zijde koos van tegenstander Rusland.

Het was niet zozeer de sultan, maar een militaire kliek die toen de macht in handen had of nam. Dat is vaak zo bij een oorlog, maar hier had dat mede door het trauma van de nederlaag tegen de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog en door het veel kleiner worden van de staat blijvende gevolgen, naar het lijkt.

Die extreem nationalistische seculiere (op islam en andere religies neerkijkende) militaire kliek, het zogenaamde Ergenekom-netwerk - dat veel misdaden op zijn geweten heeft, vooral jegens de Koerden in OostTurkije - ging zich gedragen als een staat in de staat (‘Diepe Staat’). In hun optiek zouden zij alleen de dienst uitmaken in het land, en niet het volk of de burgerlijke politici. Reden dat er in de tweede helft van de vorige eeuw bijna om de tien jaar een militaire staatsgreep in Turkije plaatsvond. De laatste was in 1997.

Nieuw in de laatste tijd is dat Turkije bezig is zich te ontworstelen aan deze giftige slang. Symptomen daarvan zijn dat de rechtspraak onafhankelijker wordt en er nu voor het eerst hoge militairen worden aangeklaagd voor hun aandeel in de staatsgrepen. Bovendien mogen Koerden hun eigen taal spreken en een eigen tv-zender hebben.

Een ander symptoom is dat mede door de liberale soefi-beweging van de islamgeleerde Gethullah Gulen er een soort geweldloze ‘Arabische’ of in casu Turkse lente aan de gang is via de opbouw van een middenveld, ook wel civil society.

Dat gebeurt tevens onder de Koerden, waardoor de PKK-guerrilla nu minder van hun kinderen weet te werven. Onderwijs, kadertraining en bevorderen van ondernemerszin zijn de middelen. Uit de opbouw van dat middenveld lijkt de AKP van premier Erdogan te zijn voortgekomen.

Het Westen zou heel blij moeten zijn met dit proces van democratisering van onderop in dit voor ons erg belangrijke land. Zeker nu we zien hoezeer juist het ontbreken van democratisering via zo’n middenveld de grote handicap is van een land als Syrië in zijn bevrijdingsstrijd.

Politici maken fouten, zo ook Erdogan en zijn AKP, maar deze nu aanvallen op het bloedbad van 1916 is onverstandig. Ik was vorige week in Istanbul en sprak met diverse politici en journalisten. Emanuel Abaci, Syrisch-orthodoxe kerkbestuurder en tevens AKP-gemeenteraadslid van Istanbul zei tegen me: ,,Als minderheidsgroepen hebben we, de Osmaanse tijd niet meegerekend, het nooit zo goed als nu, we beleven gouden tijden.”

Hij en anderen vragen van het Westen steun voor het belangrijke proces van democratisering, dat nu gaande is en niet te luisteren naar de verdachtmakingen uit de hoek van de nog steeds niet (helemaal) verslagen militaire kliek (Ergenekom), als zou de AKP van Erdogan een soort islamitische sharia willen vestigen, wat onzin is.

De AKP wil de oude genocidewet herroepen, maar zolang dat niet lukt, blokkeert ze nagenoeg elke aanklacht. Ieder kan nu in de praktijk het woord genocide in mond nemen. Mijn gesprekspartners doen dat ook als ze willen.

Ze begrijpen de speldenprikken vanuit Frankrijk dan ook niet, tenzij vanuit eigen electoraal gewin. Ook de gezaghebbende Armenische journalist Markar Esayan van de krant Taraf ziet dat zo. Natuurlijk vinden al mijn gesprekspartners, ook Emrah Ulker van Zaman, de waarschijnlijk grootste krant in Turkije, het Armeense bloedbad van 1916 verschrikkelijk. Net als ik.

Het was in mijn visie toen zeker etnische zuivering, een verdrijven van een minderheidsgroep uit hun regio naar het buitenland, waarvan een deel had geheuld met de vijand, tevens een verdrijving in een koude winter, waar het hard en wreed aan toeging. Er was hierover wel een rechtsgeding in 1919 op basis waarvan 55 hoge militaire verantwoordelijken zijn opgehangen.

Etnische zuivering is een grote misdaad, maar om dit genocide te noemen, moet er een plan zijn geweest om niet alleen een regio, in casu tegen de Russische grens aan, etnisch te ontruimen, maar tevens alle Armeniers in het land uit te moorden, inclusief die in de steden.

Zo lang historici zo’n uitgesproken politiek document niet hebben gevonden, kun je beter volstaan met het te typeren als etnische zuivering. Te meer omdat de Armeniërs in bijvoorbeeld Istanbul toen niet zijn verdreven.

Ik begrijp dat Franse Armeniërs graag erkenning willen voor wat hen is aangedaan in 1916, maar ik vind niet dat een Franse wet, laat staan deze, daarvoor het middel is. Dit geeft polarisatie jegens een land dat juist onze steun nodig heeft in zijn strijd voor democratisering en het langzaam maar zeker afrekenen met zijn bezoedelde verleden vanaf de periode Atatürk.

Nu er een gelijkluidende initiatiefwet van de ChristenUnie ligt, zal de Tweede Kamer zo wijs zijn het Franse voorbeeld niet na te volgen. Hoop ik.

Dr Hans Feddema is antropoloog, publicist, voorzitter van de Beweging voor Geweldloze Kracht en actief in GroenLinks. Hij is net terug van een factfindingmissie in Turkije

Bron: Friesch Dagblad/Het goede leven