Mystiek kan fataal ontsporen

'Mystiek is de wraak van de mythe.' Die stelling is niet van mezelf, maar van Gershom Scholem, groot kenner van de Kabbala, de wereld van de Joodse mystiek. Zijn opvatting van mystiek als wraak van de mythe is een rode draad in mijn werk geworden. Hoezo? Henk Vreekamp beantwoordt deze vraag aan zichzelf.

We leven in een universum vol geheimen, vol chaos ook. Die chaos proberen we onder meer te ordenen met verhalen. Hoe begon ooit dit fascinerende bestaan? Het antwoord klinkt in een mooie mythe over het ontstaan van de wereld. In dat verhaal wandelen goden en mensen vrolijk en ook minder vrolijk met elkaar op. Een markant verschil tussen hemel en aarde is er niet.

In deze mythische oerwereld wordt Abraham geroepen. Weggeroepen. De Stem klinkt vanuit een andere werkelijkheid. We noemen dat openbaring. God en mens zijn nu scherp onderscheiden. De brug tussen hemel en aarde wordt geslagen in woorden. God spreekt. De mens hoort en antwoordt in gebed. Dan breken tijden aan van een nieuw verlangen. God is ver en de mens voelt zich alleen. De ziel zoekt de eenwording met God. Mystiek dient zich aan.

Het mysterie van de openbaring laat geen ruimte voor de mythe als ongedwongen verkeer tussen goden en mensen. Maar de mythe, bejegend als ongewenste vreemdeling, komt terug. En neemt wraak op de openbaring. Door een mystieke jas aan te trekken. Mystiek als teruggekeerde mythe. Die nu binnen het kader van de gevestigde godsdiensten zich vroom aandient. Wie durft de mysticus tegen te spreken?

Mystiek kan fataal ontsporen. Gods persoonlijke lieveling te willen worden, is ons niet toegestaan. Terugkerend heidendom is heel wat gevaarlijker dan het oorspronkelijke heidendom. Onze tijd is er nogal vol van. Spiritualiteit bloeit vandaag zoals we dat een halve eeuw geleden niet konden denken. Maar er zit veel wraak in. Het heilzaam-kritische van de openbaring kunnen we niet missen. Minder dan ooit.

Henk Vreekamp voor Protestant.nl.
Dr. H. Vreekamp is emeritus predikant.