Honderdvijftig jaar Max Havelaar: dat moet gevierd worden. Symposia, een lezingentournee en zelfs een echte Multatulimunt dienen het gedachtegoed van auteur Eduard Douwes Dekker, beter bekend als Multatuli, anno 2010 levend te houden. Ter ere van dit jubileum las Protestant.nl-redacteur Lydeke van Beek de klassieker opnieuw en ervaart dat de individuele lezer, maar ook de kerk vandaag de dag nog steeds niet buiten spel kan blijven.
Onlangs viel mijn oog op een klein berichtje in een hoek van de krant. In de eerste helft van 2010 is 35 procent meer duurzame koffie gecertificeerd dan in de eerste zes maanden van 2009. Dat meldt UTZ Certified, de organisatie die dit jaar al 59 miljoen kilo koffie van een keurmerk heeft voorzien. Schitterend nieuws in 2010, precies honderdvijftig jaar nadat Multatuli (alias Eduard Douwes Dekker) zijn Max Havelaar publiceerde. Dit jubileum vormde voor mij een mooie aanleiding om de klassieker opnieuw te lezen, maar nu in de prachtige, hertaalde versie van NRC-redacteur Gijsbert van Es waarvan dit jaar al meerdere herdrukken zijn verschenen.
In zijn slotwoord merkt Van Es op dat de Max Havelaar zich als metafoor laat lezen. Max Havelaar, alter ego van Douwes Dekker en assistent-resident in het West-Javaanse district Lebak, strijdt als een David tegen Goliat tegen de uitbuiting en onderdrukking van de plaatselijke bevolking. De Amsterdamse koffiehandelaar Batavus Droogstoppel is net zo’n schijnheilige woekeraar als Charles Dickens’ Scrooge. De Javaanse bevolking staat voor Zuid-Amerikaanse koffieboeren, meisjes in Aziatische kledingfabrieken en jongens op West-Afrikaanse cacaoplantages. ‘Kies de rol die bij je past’, aldus Van Es. Ik kan als individuele lezer niet buiten spel blijven, maar de kerk evenmin.
Koffiemakelaar Batavus Droogstoppel laat zich inspireren door zijn predikant Wawelaar, die van de kansel verkondigt dat de zielen van de ongelovige bewoners van Nederlands-Indië door Nederland gered moeten worden. God heeft daarom het Nederlandse volk macht gegeven om over hen te heersen en het christendom en de beschaving naar Java te brengen. Nederlandse christenen moeten zendelingen en bijbelgenootschappen steunen en ervoor zorgen dat er genoeg christelijke ambtenaren worden opgeleid voor de koloniën. Nederland kan de Javanen door hun arbeid nader tot God brengen.
Zo bont zullen Nederlandse predikanten het vandaag de dag niet maken, maar de ideeën van Batavus Droogstoppel, komen die ons niet akelig bekend voor? Armoede is vaak de eigen schuld van mensen. God beloont mensen die hem trouw dienen, en minderbedeelden zullen dus ergens wel iets fout hebben gedaan. Mensen die klagen over de ongelijke verhoudingen in de wereld zijn lastig: arme mensen zijn er nu eenmaal in elke maatschappij.
Zo dacht in ieder geval niet de Delftse Vierhovenkerk, die in 2009 tot eerste Fair Trade-kerk van Nederland werd uitgeroepen. In 2007 startte de diaconie van deze PKN-wijkgemeente een bezinning rondom goed rentmeesterschap als bijbelse opdracht. Onder het thema ‘Keep cool’ organiseerde een werkgroep met creativiteit en vasthoudendheid tal van activiteiten in de gemeente: een kalender voor de veertigdagentijd met gebeden, tips en recepten voor duurzaam leven en eten, een Wereldmaaltijd waarbij iedereen de portie eten krijgt die voor elke wereldburger beschikbaar is als alle voedsel eerlijk verdeeld zou zijn, een excursie op Startzondag naar milieuvriendelijke woningen. De kerkenraad steunde de activiteiten en nam de verantwoordelijkheid om duurzaamheid een blijvend aandachtspunt te laten zijn van de geloofsgemeenschap Vierhoven.
Het idee van de Fair Trade-kerk is ondertussen internationaal een succes: in Engeland sloten in vier jaar tijd duizend kerken van diverse denominaties zich bij het initiatief aan. In Nederland wordt het initiatief ondersteund door de Fair Trade Gemeente Campagne, die drie richtlijnen voor de Fair Trade-kerk hanteert. Tijdens alle bijeenkomsten moet de kerk duurzame koffie en thee schenken, en zij dient beleid te ontwikkelen om meer duurzame producten te gebruiken, zoals Fair Trade-schoonmaakmiddelen en Fair Trade-avondmaalswijn. Daarnaast moet ze Fair Trade-activiteiten in de buurt organiseren of ondersteunen.
Batavus Droogstoppel wordt aan het slot van de Max Havelaar hardhandig door de auteur van het toneel geveegd: ‘Ellendig product van vuile geldzucht en godslasterlijke schijnheiligheid! Ik walg van mijn eigen maaksel: stik in koffie en verdwijn.’ Laten we ons als kerk niet in onze koffie of thee verslikken.
Lydeke van Beek, voor Protestant.nl
30 augustus 2010
Dr. Lydeke van Beek is literatuurhistorica en redacteur van Protestant.nl.
N.a.v. Multatuli, Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij. Hertaald en bewerkt door Gijsbert van Es. NRC Boeken, 2010. Derde druk. 319 pagina’s. ISBN 9789079985159.
Ter gelegenheid van de honderdvijftigste verjaardag van de Max Havelaar is een speciale jubileumwebsite ontwikkeld. Zie ook www.duurzamekerk.nl en www.fairtradegemeenten.nl, voor tal van tips en werk- en promotiemateriaal.
Nieuwe reactie inzenden