Vaste columnist van Protestant.nl Herman Noordegraaf haalt deze week een moedige 'rode dominee' onder het stof vandaan - een man die het niet alleen bij woorden liet, maar juist ook in zijn daden liet zien wat solidariteit betekent.
Wie met de trein vanuit de richting Amersfoort vlak bij Zwolle de IJsselbrug oversteekt, ziet aan zijn linkerhand door het bos het Horreüs de Haaspad lopen. Als ik niet al te zeer in mijn lectuur verdiept ben of in gesprek, moet ik altijd weer denken aan de man naar wie dit pad is genoemd en voor wie ik in gedachten de hoed afneem die ik niet bezit. Omdat de bewuste naam op het straatnaambordje verder niet staat toegelicht, zullen maar weinig mensen weten naar wie het verwijst.
Het bospad is ontworpen door bioloog Roelof Horreüs de Haas (1904-1988) ter nagedachtenis aan zijn vader, Gerardus Horreüs de Haas, die van 1919 tot zijn overlijden in 1943 vrijzinnig hervormd predikant was in Zwolle. Horreüs de Haas was een markante persoonlijkheid en een uitgesproken vertegenwoordiger van het vrijzinnig protestantisme die in de richtingenstrijd binnen de Nederlandse Hervormde Kerk opkwam voor het goed recht van deze stroming en voor leervrijheid. Verder was hij een ‘rode dominee’, een in die tijd betrekkelijk uitzonderlijk verschijnsel gezien de vijandschap tussen kerk en socialisme.
Geboren in 1879 als domineeszoon in De Knipe (bij Heerenveen), was De Haas na zijn studie theologie predikant in achtereenvolgens Bergum (1903), Sneek (1907) en, zoals gezegd, vanaf 1919 in Zwolle. Al in het begin van zijn predikantschap werd hij lid van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP), geraakt als hij was door de sociale ellende. Het maatschappelijk engagement beschouwde hij als wezenlijk onderdeel van zijn predikantschap. Hij was een voorstander van een ethisch-religieus socialisme dat via parlementair-democatische weg zijn doelen diende te realiseren. Vandaar dat hij in november 1918 de zogeheten ‘revolutiepoging’ van zijn vriend Pieter Jelles Troelstra nadrukkelijk veroordeelde. De Haas zette zich zeer actief in voor lotsverbetering van de arbeiders, geheelonthouding en volksontwikkeling.
Al vroeg keerde hij zich tegen het nationaal-socialisme. Op 31 maart 1933 zond de Zwolse afdeling van de vrijzinnig hervormden, twee maanden na de machtsovername door Hitler, op initiatief van De Haas een brief naar de hervormde synode. Hierin drongen zij aan op een krachtig protest tegen de mishandeling van politieke tegenstanders en joden. Met plaatsvervangende schaamte moeten we kennis nemen van het feit dat de synode deze brief terzijde legde. Tijdens de oorlog protesteerde De Haas openlijk tegen de jodenvervolgingen. Telkens als er joden in Zwolle werden afgevoerd, voegde De Haas zich bij hen als een levend protest en droeg hij de schamele bagage van zieken en ouderen. Terecht heeft men deze man willen eren door het Zwolse natuurpad naar hem te vernoemen.
Nog steeds komen op 1 mei mensen bijeen rond het graf van De Haas in Zwolle. Er worden bloemen neergelegd en ook wordt er een kort woord gesproken. Hier geldt inderdaad ‘Voorwaarts en niet vergeten’. Dat is de titel van de uitvoerige studie die de emeritus-predikant A. de Vos aan hem wijdde en waarop hij al weer enige tijd geleden, op 27 november 2008, aan de Rijksuniversiteit te Groningen promoveerde. In dit proefschrift staat een uitvoerige levensbeschrijving plus een overzicht van De Haas’ wijsgerig-theologisch denken. Deze studie, die ik graag onder de aandacht breng, zorgt ervoor dat de moedige ‘rode dominee’ niet in het vergeetboek raakt.
Herman Noordegraaf, voor Protestant.nl
5 maart 2010
Herman Noordegraaf is bijzonder hoogleraar diaconaat aan de Protestantse Theologische Universiteit en geldt als deskundige op het gebied van de geschiedenis van het progressieve christendom.
Zie ook de bijdrage van columnist Wim Berkelaar van 12 maart 2009.
Nieuwe reactie inzenden