Het woord van het jaar

De weigerambtenaar schrijft geschiedenis. Hij is namelijk uitverkoren tot woord van het jaar. Na maanden van verhitte discussie over huwen en gehuwd worden, tolereren en getolereerd worden, delen weigerambtenaren in de eer die eerder de pafpaal, gedoogregering, het ontvrienden en het swaffelen ten deel waren gevallen.

De weigerambtenaar dreigt een symbool te worden. Voor orthodox christelijk Nederland toont de hele discussie over de weigerambtenaar aan hoe tomeloos diep de natie is gevallen: niet alleen is het vermaledijde homohuwelijk al weer tien jaar lang een feit; ook wordt de ruimte voor christenen danig ingeperkt. In een vreemd soort alliantie verbonden roepen Reformatorisch Dagblad en Trouw samen dat tolerantie toch ook zou moeten bestaan voor de trouwambtenaar.

Het sentiment achter deze oproep is wel begrijpelijk, maar niet terecht. Door de secularisatie is de presentie van het christelijke geloof in de publieke ruimte inderdaad een stuk minder prominent geworden. Niet langer levert het christelijk geloof de woorden en symbolen om uiting te geven aan wat er in een samenleving leeft. Dat sommige gelovigen deze ontwikkeling betreuren, is begrijpelijk; maar daarmee is deze ontwikkeling nog niet onrechtvaardig of een uiting voor intolerant atheïsme.

De claim dat een verbod op de weigerambtenaar hetzelfde is als intolerantie ten opzichte van het christendom, is bovendien merkwaardig. Voordat de tweede kamer het homohuwelijk goedkeurde, had de remonstrantse broederschap de eerste homoparen al gezegend. Maatschappelijke opvattingen over homoseksualiteit zijn veranderd en veel christelijke kerken zijn mee veranderd. De suggestie dat in de discussie over de weigerambtenaar het seculiere volksdeel zich roert tegen het gelovige volksdeel, is onjuist; het suggereert een duidelijkheid die niet bestaat.

Ondertussen is de weigerambtenaar natuurlijk wel een vreemd fenomeen. Protestantse reformatoren uit de zestiende eeuw wisten dat het huwelijk een politieke zaak is, maar Nederlandse trouwambtenaren zijn verworden tot rituelenboeren. Goed bedoelende ambtenaren treden bij huwelijken –bij gebrek aan beter- op als spreekstalmeester en leggen het jong geluk uit dat na regen zonneschijn komt, of dat er in het huwelijk ook altijd moeilijke dagen komen. Het is meestal tenen krommend en het zorgt in de discussie over de weigerambtenaar voor een hoop verwarring. De semi-diepzinnige wijsheden van trouwambtenaren wekken de suggestie dat de ambtenaar iets met het huwende koppel zou moeten hebben, er positief tegenover zou moeten staan.

Flauwekul. Een ambtenaar zou moeten controleren of een huwelijk volgens de wet kan worden gesloten. Of hij of zij bedenkingen heeft bij zaken als de geaardheid van een koppel, het leeftijdsverschil, de karakterverschillen, of de inkomensverschillen zou geen rol moeten spelen. De door velen gemaakte vergelijking met de euthanasiepraktijk (een arts mag toch ook euthanasie weigeren) is volkomen ongepast. Niet alleen is euthanasie moeilijk te vergelijken met de wens van een koppel om gezellig achter de geraniums te eindigen, ook wordt bij euthanasie van een arts een actieve rol gevraagd terwijl dat van een trouwambtenaar nou juist niet wordt gevraagd.

Toen de tweede kamer zich eenmaal had uitgesproken tegen de weigerambtenaar, suggereerde de ChristenUnie van het burgerlijk huwelijk inderdaad weer gewoon een ambtelijke handeling te maken, zonder semi-rituele poespas. Volkomen terecht. Vreemd genoeg lijkt dat nou ook weer niet de bedoeling te zijn van politieke partijen die zich tegen de weigerambtenaar hebben gekeerd. Daarmee is de weigerambtenaar zo langzamerhand het symbool geworden van het verdriet van orthodox Nederland en van een gebrek aan analyse in het politieke debat.

Immers wie (terecht) meent dat een trouwambtenaar is belast met de controle van de wetmatigheid van een huwelijk, kan hem of haar niet tegelijkertijd opzadelen met ceremoniële taak. Wie meent dat de overheid zich niet zou moeten mengen in de (levensbeschouwelijke) zin die mensen aan hun leven geven, kan van een trouwambtenaar niet verwachten dat hij of zij diepzinnig spreekt over de levensweg die mensen op hun trouwdag samen zijn ingeslagen.

Mirjam van Veen, voor protestant.nl.

Dr. Mirjam van Veen is hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam.