Dostojevski, Paulus, Luther, Kohlbrugge, Pinchas Lapide en Dietrich Bonhoeffer met elkaar in gesprek. Dat zal ongetwijfeld een pittig debat tot in de kleine uurtjes opleveren. Peter Schormans bracht deze kleurrijke denkers en schrijvers over God bij elkaar in zijn zojuist gepubliceerde boek Brieven aan Karamazov. Het hart van de mens als slagveld tussen God en duivel.
Brieven aan Karamazov is de vrucht van een studieverlof dat ik als predikant van de Hervormde Gemeente van Woerden in 2007 opnam. Ik had mijzelf tot opdracht gesteld om Romeinen 7 te bestuderen, met als spits de verzen 18 en 19: ‘Want ik weet, dat in mij, dat wil zeggen in mijn vlees, geen goed woont. Immers, het wensen is wel bij mij aanwezig, maar het goede uitwerken, kan ik niet. Want niet wat ik wens, het goede, doe ik, maar wat ik niet wens, het kwade, dát doe ik.’
Om mijn onderzoek voor de kerkelijke gemeente vorm te geven, kwam ik op de gedachte om brieven te schrijven aan de hoofdpersonen uit De gebroeders Karamazov, de bekende roman van Dostojevski. In deze drie broers, Dmitri, Ivan en Aljosja worden de woorden van Paulus uit Romeinen 7 vlees en bloed. In hen zien we de diepten van het bestaan en de verborgen drijfveren van het hart. Mensen tussen God en duivel, macht en onmacht, wil en onwil. Met alle desastreuze gevolgen van dien. Dostojevski laat de lezer door een vergrootglas kijken in het hart van de broers, maar het bijzondere is dat ieder mens zich in hen kan herkennen. Daarom is Dostojevski, en met name De gebroeders Karamazov, vanaf mijn studententijd, nu al weer veertig jaar geleden, voor mij van veel betekenis geweest.
De brieven aan de broers heb ik geschreven vanuit het gezichtspunt van een aantal theologen: Paulus, Pinchas Lapide, Luther, Kohlbrugge en Dietrich Bonhoeffer. Ik heb niet gekozen voor een academisch, maar voor een existentieel perspectief. Mijn thema is: wie is de mens ten diepste? Wie de mens ook is, God geeft het nooit met hem of haar op. Ik schrijf vanuit de ervaring die ik als pastor en in mijn eigen leven heb opgedaan met de onmacht en de onwil van de mens. Met een leven dat niet op God gericht is, maar altijd weer ik-gericht en dat op de meest geraffineerde manier God buiten spel weet te zetten. Dat geldt ook voor het leven dat zich met God, geloof en kerk bezighoudt. Uiteindelijk ervaart een mens hoe zijn ik, ook zijn ontplooide en ontwikkelde ik, een eenzame gevangenis kan worden die hem opsluit voor de ander en meer nog voor de Ander. In de brieven die ik heb geschreven gaat het om de hoop voor deze gevangenen van het ik.
Mijn boek is ook bedoeld als een inleiding op en een kennismaking met de roman van Dostojevski, die behoort tot de top van de wereldliteratuur. Maar ik probeer eveneens het gedachtegoed van de theologen die ik zojuist noemde toegankelijk en actueel te maken, zodat ook de postmoderne mens van de eenentwintigste eeuw bij hen stapstenen kan vinden om zijn weg te gaan. De noemer waaronder deze theologen en de hoofdpersonen van Dostojevski samenkomen, is de onpeilbaarheid van het menselijk hart, dat ‘onhandelbaar ding’ zoals Dietrich Bonhoeffer het noemt.
De thema’s die ik heb gekozen zijn soms tegendraads. Tegenover de maakbare samenleving schilder ik in mijn boek mensen die hierop zijn stukgelopen en bij wie het leven een heel andere wending nam dan ze zelf hoopten en wensten. Hoe gaan zij daarmee om en wat kunnen wij van hun vragen en antwoorden leren? Wat hebben zij ons en wij hun te zeggen? Hoe ver durven wij te gaan in het peilen van ons eigen hart? Hoe bevrijdend kan het zijn om verlost te worden van het juk van onze eigen oordelen én idealen en opnieuw te ontdekken wat dat voor velen verouderde woord ‘genade’ betekent.
Peter Schormans, voor Protestant.nl
10 mei 2010
Peter Schormans (1948), predikant te Wijckel-Sloten, studeerde theologie in Groningen, was leraar in het voortgezet onderwijs en diende de gemeenten Augustinusga, Geldermalsen en Woerden in de Protestantse Kerk in Nederland.
Naar aanleiding van Peter Schormans, Brieven aan Karamazov. Het hart van de mens als slagveld tussen God en duivel. Zoetermeer: uitgeverij Boekencentrum, 2010. ISBN 9789023924425.
Voor meer informatie, zie www.karamazov.nl.
Nieuwe reactie inzenden