Dorsvloer vol waarheid

De Nederlandse pers is in de ban van de hoogblonde auteur Franca Treur, die in haar roman Dorsvloer vol confetti het boerenleven in een kleine bevindelijk-gereformeerde gemeenschap op Walcheren aan het einde van de twintigste eeuw portretteert. Recensenten zijn eensgezind lyrisch over de lichte en liefdevolle toon die zij aanslaat in het boek dat inmiddels zijn elfde druk beleeft. Redacteur Lydeke van Beek van Protestant.nl spreekt met de Leidse hoogleraar Jaap Goedegebuure over de roman die door hem is gekarakteriseerd als hét debuut van 2009.

Dit boek is waar. Zo is het. Zo is het precies. Katelijne die in de grote stad stiekem naar de kermis gaat. Met een dubbel gevoel: genieten van het zondige vermaak en tegelijk bang om je de toorn van God op de hals te halen. En natuurlijk wordt ze gezien en gaat het nieuws het hele dorp rond. Het had mij op Tholen precies zo kunnen overkomen. Net als Franca Treur voel ik een sterke verbondenheid met het Zeeuwse land. Ik heb er tot aan mijn twintigste gewoond: eerst op Tholen, later in Zeeuws-Vlaanderen en toen op Walcheren. Mijn grootmoeder lijkt erg op de oma van Katelijne. Ook zij kwam uit de Gereformeerde Gemeente. In de zomervakanties heb ik weken bij haar doorgebracht, in Sint-Annaland.

In die al te benauwde wereld van Sint-Annaland was ik niet graag opgegroeid. Mijn vader was boerenzoon, maar op het boerenbedrijf was er voor hem weinig toekomst, met vier broers naast zich. Ook mijn moeder kwam uit een familie met veel boeren. Zij heeft mijn vader na de oorlog overgehaald om ambtenaar te worden. Ons gezin is daarom in Zaamslag en Vlissingen terechtgekomen, buiten de bevindelijk-gereformeerde kring. Ik schat dat nog steeds 75 procent van mijn familie in het boerenbedrijf zit. Met mijn achtergrond kan ik zowel het tamelijk zware calvinisme als het boerenleven in Dorsvloer vol confetti uitermate goed aanvoelen.

Het boek is vooral geslaagd vanwege zijn messcherpe, loepzuivere details. De bevindelijk-gereformeerde wereld op het Zeeuwse platteland eind jaren ’80, begin jaren ’90 brengt Franca Treur via een aantal losjes aan elkaar geschakelde scènes in beeld. Vergelijk het maar met de opbouw van Het bittere kruid van Marga Minco. In de afzonderlijke scènes zoomt Franca Treur trefzeker in op de details en zo geeft ze een prachtig beeld van Katelijnes beleving van de werkelijkheid. Zo ziet Katelijne een stralende, strakblauwe hemel en bekruipt haar direct de vrees voor het Laatste Oordeel. De lucht zou er zo ook uitzien op de Jongste Dag, had de meester immers gezegd. Samen representeren de scènes iets groters: de coming of age van Katelijne. Hoe wordt zij groot? Wat is de wisselwerking tussen haarzelf en het bevindelijke plattelandsmilieu? Die buitenwereld kan heel gevaarlijk zijn. Het dorp zelf waar ze woont, is niet de zondige wereld, maar de badplaats Zoutelande wel. Katelijne zet steeds voorzichtig kleine stapjes naar buiten.

De subtiele, lichte humor vind ik een ander sterk punt van de roman. Bij Maarten ’t Hart is de humor grof en zijn de grappen echte dijenkletsers. Bij Jan Siebelink vind je helemaal geen humor. De boeken waarin hij schrijft over de bevindelijke wereld (De overkant van de rivier, Knielen op een bed violen) bevatten loodzwaar drama. Dorsvloer vol confetti wordt nergens zwaar, ook al beschrijft het een gezin waarin openlijke affectie en liefdevolle woorden dun gezaaid zijn. Over je binnenwereld praat je niet. Dat heeft veel meer te maken met de cultuur van het platteland dan met het geloof. Dieren en planten geef je liefde en aandacht, maar elkaar knuffelen? Nee.

Dorsvloer vol confetti was niet direct een doorslaand succes. De eindejaarstukken in kranten en tijdschriften hebben de publiciteit pas goed in gang gezet. Een soort sneeuwbaleffect. Ik zoek de populariteit van de roman in de belangstelling voor een wereld die bezig is te verdwijnen. En dan bedoel ik niet de bevindelijk-gereformeerde wereld, ook al begint die ook barsten te vertonen, maar het boerenleven. Pas nu dat bijna verdwenen is, wordt het belangrijk en gaan mensen het koesteren. Kijk maar naar het succes van een boek als Boven is het stil van Gerbrand Bakker. Dat beschrijft ook een plattelandscultuur zonder veel affectie waarin bijna niet wordt gepraat. Het geloof speelt in dat boek helemaal geen rol. De meeste lezers van Dorsvloer vol confetti slaan steil achterover als ze de wereld van de bevindelijken ontdekken. Maar de verbeelding van deze exotische wereld heeft natuurlijk ook zeker aantrekkingskracht.

De theorie die Andries Knevel onlangs in het tv-programma Moraalridders verkondigde, hang ik niet aan. Ik geloof niet dat mensen die afscheid hebben genomen van het christelijk geloof Dorsvloer vol confetti gebruiken als een soort legitimatie achteraf voor hun keuze. Schijvers als ’t Hart en Wolkers hebben hardhandig afscheid genomen van de wereld van het geloof. In hun boeken breken zij met veel geraas deze oude wereld af. Ze komen woorden tekort voor hun afschuw. In Dorsvloer vol confetti laat Franca Treur haar hoofdpersoon helemaal geen afscheid nemen. Hoogstens is er enige afstand.

Jaap Goedegebuure, voor Protestant.nl
16 februari 2010

Naar aanleiding van Franca Treur, Dorsvloer vol confetti (Amsterdam: Prometheus, 2009). ISBN 9789044610239.

Prof. dr. Jaap Goedegebuure (1947) is hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Leiden en publiceerde onder andere De Schrift herschreven. De bijbel in de moderne literatuur (Amsterdam: Amsterdam University Press, 1993) en De veelvervige rok. De bijbel in de moderne literatuur 2 (Amsterdam: Amsterdam University Press, 1997). Ook recenseert hij Nederlandse fictie voor Trouw en het Financieele Dagblad.