De robuuste kerk van een tegendraadse Texaan

Anno 2010 staat de toekomst van de kerk volop in de schijnwerpers. Heeft de kerk zichzelf overleefd? vraagt godsdienstsocioloog Gerard Dekker zich af in zijn onlangs verschenen boek. Historicus en Trouw-columnist James Kennedy schetst in Stad op een berg hoe de kerk in een seculiere samenleving een lichtend voorbeeld kan zijn. Tien jonge, enthousiaste theologen ontdekten de dwarse denker Stanley Hauerwas. Deze Amerikaanse theoloog reikt originele, inspirerende gedachten aan om ook in Nederland te bouwen aan een robuuste kerk die de vanzelfsprekendheid voorbij is, zo betoogt geschiedfilosoof Herman Paul.

Tien jonge enthousiastelingen zaten vorig jaar in het Lipsiusgebouw van de Leidse universiteit gebogen over The Hauerwas Reader. Dit Engelstalige boek is een bundel artikelen van Stanley Hauerwas, een Amerikaanse theoloog die in Nederland nog nauwelijks bekend is. Maar die enthousiastelingen in Leiden – de meesten studeerden theologie of waren daar net mee klaar – hadden de man 'ontdekt’. Beter gezegd: ze waren Hauerwas gaan lezen en hadden zich aangesproken gevoeld. Ze waren geïnspireerd geraakt door het dwarse, eigenzinnige proza van die zeventigjarige man uit Texas.

Een jaar later, op de zestiende etage van de Vrije Universiteit in Amsterdam, kwam zo’n honderd man bijeen voor de presentatie van Een robuuste kerk. Waar dat Leidse tiental in nachtelijke uurtjes op had zitten zwoegen, was nu een stevig boek geworden. Een robuuste kerk is een selectie van teksten uit The Hauerwas Reader, vertaald in het Nederlands en voorzien van een inleiding die Hauerwas’ denken op de Nederlandse situatie toepast.

Opvallend: die presentatie op de VU was allesbehalve een professorenbijeenkomst. Er zaten dominees, kerkenraadsleden, gemeenteleden uit allerlei hoeken van het land. Er waren veel missionaire werkers en kerkplanters. En de gemiddelde leeftijd lag relatief laag. Kennelijk schrijft Hauerwas geen academische theologie, maar heeft hij gewone christenen iets te zeggen.

Wat is er dan zo fascinerend aan Hauerwas? Laat ik voor mezelf spreken – ik was één van die tien enthousiastelingen in het vertaalproject. Eén reden is dat Hauerwas lezen gewoonweg spannend is. Noem mij een theologisch boek dat fris geschreven is, dat gaat over vragen van nu, dat niet in een of ander hokje valt te stoppen, dat radicaal het evangelie uitlegt en waarvan je spontaan zin krijgt om naar de kerk te gaan. Wie zo’n boek vindt, moet het koesteren.

Een tweede reden: Hauerwas voelt aan dat de grote vragen van nu morele vragen zijn. Wat betekent het christelijk geloof als je yup bent en zestig uur per week voor je baas werkt? Als je een huis wilt kopen? Als je onbedoeld zwanger bent? Als je jezelf eigenlijk veel te dik vindt? Als je militair bent en door de regering-Bush naar Irak wordt gestuurd? En: wat betekent het om kerk te zijn in de grote stad? Nu de vanzelfsprekendheden van het ‘christendom’ voorbij zijn? Nu kerkbanken steeds leger worden? Nu christenen die hun Heer belijden over één kam worden geschoren met moslimfundamentalisten?

Hauerwas is een missionaire theoloog. Hij hoopt dat van de kerk een getuigenis uitgaat naar iedereen die Jezus nog niet kent. Maar dat missionaire zit, wat hem betreft, niet in grote woorden. Wat mensen écht geloven, blijkt niet uit de verklaringen die ze opstellen als ze achter een synodetafel zitten, maar uit hun gewone leven. Uit de keuzes die ze maken. Uit de manier waarop ze hun leven openstellen voor anderen.

Wat ik inspirerend vind aan Hauerwas, is dat hij concreet probeert na te denken hoe een ‘christelijk leven’ eruit ziet. En dat hij daarbij, puttend uit de Bijbel en de traditie van de kerk, vaak verrassend origineel is. Lees, bijvoorbeeld, zijn opstel over abortus, dat uitlegt waarom zowel de pro choice- als de pro life-retoriek christelijk gesproken minder geslaagd is.

Wat ik aansprekend vind, is dat Hauerwas morele vorming in het hart van de kerkelijke gemeente plaatst. Wij zijn zo gewend om zélf, in ons eentje, na te denken over onze carrière of over onze geld- en tijdbesteding. Maar of onze beslissingen dan altijd zo christelijk uitpakken? Hauerwas zegt: christenen hebben morele catechisatie nodig. De kerk moet mensen leren wat liefde is, wat relaties zijn, wat seksualiteit inhoudt. De kerk is een plek waar christelijke karakters worden gevormd.

Ik geloof, mét Hauerwas, dat het beste visitekaartje van een gemeente niet haar samenkomst op zondagochtend is, maar het leven van haar gemeenteleden. Ik geloof, net als Hauerwas, dat de kerk in onze postchristelijke samenleving geroepen is een 'alternatieve morele gemeenschap’ te zijn. Ik geloof dat dit niet eenvoudig is, en dat we hierover dus in elke gemeente hardop moeten nadenken. Daarom ben ik blij met Een robuuste kerk.

Herman Paul, voor Protestant.nl
15 maart 2010

Dr. Herman Paul is universitair docent geschiedfilosofie aan de Universiteit Leiden, missionair ouderling in de protestantse Marekerk en mederedacteur van Een robuuste kerk: de christelijke gemeente in een postchristelijke samenleving (Zoetermeer: Boekencentrum, 2010), 284 p., € 19,90.