Darwinmoe

Het Darwinjaar 2009 is voorbij. De stroom van publicaties, lezingen, symposia, pamfletten en televisieprogramma’s over Darwin en zijn theorie begint langzaam op te drogen. Een goed moment dus om met historicus Ab Flipse terug te blikken.

In het Nederlands Dagblad van 12 februari las ik een artikel van de wetenschapsjournalist en bioloog René Fransen, die zelf met zijn boek Gevormd uit Sterrenstof heeft bijgedragen aan de discussies. In zijn boek betoogt hij dat orthodoxe christenen de evolutietheorie niet hoeven af te wijzen. In zijn ND-artikel maakt hij de balans op van het Darwinjaar en roept hij op tot verdere bezinning.

Deze terugblik deed mij denken aan een artikel dat verscheen in Trouw na afloop van een eerder Darwinaar: 1959. Ook in dat jaar was er veel te doen geweest. Symposia over evolutiebiologie, wetenschapshistorische studies over Darwin, en ook de kwestie schepping - evolutie zorgde toen voor vuurwerk. De kring waar de spanning tussen geloof en evolutie toen het sterkst werd gevoeld, was de achterban van de Vrije Universiteit, voornamelijk gevormd door leden van de Gereformeerde Kerken in Nederland. In het artikel in Trouw concludeerde de gereformeerde bioloog J. Lever: ‘Het herdenken van Darwin is voor velen een feestelijk gebeuren. Voor ons echter is Darwin, na een eeuw, veeleer een aansporing, een appèl tot hernieuwde bezinning.’ Er lagen volgens Lever nog veel onopgeloste problemen die om verdere doordenking vroegen.

Juist omdat de gereformeerden via de VU in aanraking kwamen met de resultaten van de natuurwetenschap, konden zij de natuurwetenschap niet simpelweg negeren. Weliswaar had de VU al sinds 1930 een faculteit voor natuurwetenschappen, maar pas in de jaren ’50 en ’60 werden daar afdelingen voor biologie en geologie aan toegevoegd. Al vóór de oorlog waren veel gereformeerde natuurwetenschappers overtuigd van de juistheid van de resultaten van de historische geologie, en sommigen ook van de evolutietheorie. Maar nu kwamen ook niet-academische gereformeerden in aanraking met deze denkbeelden. Lever publiceerde vanaf begin jaren ’50 artikelen in Trouw en in 1956 verscheen zijn boek Creatie en Evolutie. Uit de vele ingezonden brieven op de opiniepagina van Trouw bleek dat hij bijval kreeg, maar ook veel weerstand opriep. In het herdenkingsjaar 1959 waren deze debatten nog volop gaande.

Er zijn dus zeker parallellen tussen de situatie onder orthodox-protestanten nu (in kringen van het Nederlands Dagblad en de Evangelische Omroep) en de gereformeerden uit 1959. Ook nu een aanzet tot bezinning, gestart door mensen als Fransen en de biofysicus Cees Dekker. Ook zij ontmoeten bijval, maar eveneens felle kritiek van geloofsgenoten. Kan het vervolg van de eerdere discussies in gereformeerde kring ons iets leren over de afloop van het huidige debat? Veel orthodox-protstanten zullen huiveren bij de gedachte dat zij dezelfde weg zullen inslaan als de Gereformeerde Kerken in de jaren zestig. Toen werden immers de zekerheden van weleer losgelaten en kwam alles op losse schroeven te staan.

De langdurige discussie over evolutie van vijftig jaar geleden liep helaas niet uit op een systematische doordenking van de vragen rondom geloof en natuurwetenschap. Zeker, sommige kwesties werden 'opgelost’, zoals de problemen die voortkomen uit een letterlijke lezing van het scheppingsverhaal. Maar een bredere doordenking van de betekenis van de natuurwetenschappen voor de theologie en vice versa vond nauwelijks plaats. De meeste gereformeerden accepteerden de evolutietheorie na verloop van tijd zondermeer. Meestal betekende dit echter een volledige scheiding van de werelden van geloof en wetenschap. Evolutie werd gezien als een non-issue en beschouwd als een probleem uit lang vervlogen tijden.

Ondertussen was de evolutietheorie voor tegenstanders alleen maar belangrijker geworden. Zij zagen de omwenteling in de kerken en de maatschappij als een 'capitulatie voor het evolutionisme’. Juist in de jaren zestig diende zich het creationisme aan, dat pretendeerde een wetenschappelijk alternatief voor de evolutietheorie te bieden door allerlei geologische vondsten uit te leggen als een gevolg van de zondvloed. Onder orthodox gebleven gereformeerden kreeg dit creationisme een warm onthaal. In de navolgende decennia kwam het onderwerp schepping - evolutie vooral ter sprake wanneer creationisten hier aandacht voor vroegen. In de discussies kwam men meestal geen stap dichter bij elkaar. Evolutie en orthodox geloof stonden – misschien nog sterker dan voorheen – lijnrecht tegenover elkaar.

Natuurlijk zegt deze uitkomst niets over de afloop van het nu in gang gezette debat. De geschiedenis herhaalt zich zelden. Ondanks de overeenkomsten is de huidige situatie immers een andere dan die van 1959. Nu geen verzuild systeem dat op instorten staat, geen 'jaren ’60’ op komst, geen 'nieuwe theologie’ die al zijn kaarten zet op maatschappelijke betrokkenheid. Ook nu is het echter nog maar de vraag of er een brede bezinning op het onderwerp geloof en wetenschap van de grond gaat komen. Het verloop van de discussie in het afgelopen jaar is weinig hoopvol. Al snel raakte het debat gepolariseerd en kregen vooral extreme standpunten aandacht. Bovendien lijkt er inmiddels een zekere Darwinmoeheid op te treden. Het is te hopen dat het debat toch op niveau voortgang vindt en dat er in Nederland – net als in veel andere landen – een blijvende bezinning op het onderwerp geloof en natuurwetenschap van de grond komt.

Ab Flipse, voor Protestant.nl
22 februari 2010

Ab Flipse werkt aan een promotieonderzoek over het debat tussen geloof en natuurwetenschap in gereformeerde en katholieke kring in de periode 1900-1960. Eerder publiceerde hij over de geschiedenis van de Vrije Universiteit. Voor publicaties van zijn hand zie www.few.vu.nl/~flipse

Naar aanleiding van René Fransen, 'De lessen van het Darwinjaar’ (Nederlands Dagblad, 12 februari  2010).